Zoeken

Willekeurige foto

Egypt Ring

Deze website maakt deel uit van Egypt Ring.
This website is part of Egypt Ring.
Egypt Ring
 
 
Egyptologisch Nieuws december 2009 PDF Afdrukken E-mailadres
dinsdag, 15 december 2009 01:00

Het heeft even geduurd, maar extreme drukte en een reis lieten eerdere publicatie van dit nieuws niet toe. Helaas is veel van het onderstaande daardoor enigszins gedateerd, waarvoor mijn excuses.

Noord Egypte

Enkele maanden geleden berichtte ik u al over de geplande heropening van het Serapeum te Saqqara, 'binnenkort'. In de afgelopen maand oktober maakte Zahi Hawass bekend dat de opening waarschijnlijk deze maand december plaatsvindt. Onlangs maakte Hawass echter in verkapte woorden duidelijk dat dit waarschijnlijk zal worden uitgesteld. Fase I van het project zal waarschijnlijk begin 2010 worden afgerond, maar men start hierna meteen met fase II. Dit behelst de restauratie van een andere tunnel en zal naar verwachting pas over 2 jaar klaar zijn.

Een Frans opgravingsteam onder leiding van Philippe Brissaub heeft begin oktober een heilig meer gevonden in het tempeldistrict van Moet te Tanis (San el-Hagar). De Moet-tempel ligt vlak naast de grote Amon-tempel, beide gebouwd vanaf de 21e dynastie. Het meer zou op een diepte van maar liefst 12 meter liggen en mogelijk 15 bij 12 meter groot zijn, hoewel het team tot dusver slechts één van de hoeken gevonden heeft. De kademuren van het meer zijn ongeveer 2 meter dik en gemaakt van kalkstenen blokken en verkeren in goede staat. Volgens Brissaub bevestigt deze vondst dat het tempelcomplex van Tanis moest dienen als een kopie van Karnak. Enkele weken later werd gerapporteerd dat het team op deze plek ook vier waterbronnen uit dezelfde periode heeft ontdekt. Twee van de putten zijn rond, met een diameter van ca. 215 cm; de andere twee zijn vierkant van vorm.

In juni berichtte ik u al over de vondst van het oudst bekende tabletfragment met spijkerschrift in Egypte, gevonden in Tell el-Dab'a (Avaris). Afgelopen maand deed het zelfde team van het Österreichischen Archäologischen Instituts (ÖAI) opnieuw een bijzondere ontdekking op deze belangrijke site. Dit maal gaat het om de afdruk van een Babylonische cilinderzegel, wederom in spijkerschrift, uit de regeringsperiode van koning Hammoerabi. Deze vondst bevestigt nog eens de contacten met het Mesopotamië van het 2e millennium v.Chr. Het team, onder leiding van Irene Forstner-Müller, is tevens bezig met de fondsenwerving voor een nieuw, lokaal museum.

De zoektocht van Hawass en Martinez naar Cleopatra in Taposiris Magna is op 18 oktober jl. hervat. Inmiddels hebben al enkele berichten de pers bereikt, maar nog geen werkelijk nieuws. Wel is gebleken dat de marmeren kop, die Hawass toeschrijft aan Marcus Antonius en die volgens hem tijdens deze opgravingen gevonden zou zijn, in werkelijkheid al jaren te zien is geweest in het Grieks-Romeins Museum in Alexandrië!

De restauratie van het piramidecomplex van Djoser is op een punt beland waarin de nieuw ontdekte schacht wordt uitgeruimd en onderzocht. Deze schacht leidt net als de 11 bekende schachten tot onder de piramide. Hawass speculeert al dat de schacht misschien wel gediend heeft als graf voor Imhotep, de architect van het complex, maar bewijs hiervoor is er nog helemaal niet. Ook de westzijde van de piramide zal onderzocht en gerestaureerd worden. In de grafkamer van Djoser zal een permanente stelling worden aangebracht om de kamer voor instorting te behoeden.

Niet alleen de Sfinx van Gizeh zelf heeft een lange geschiedenis, ook het onderzoek ernaar kent inmiddels een lange historie. Er is door de jaren heen gehakt, gemetseld, gegraven, geboord, gescand en gemeten op allerlei soorten manieren. Recentelijk is daar weer een meting bij gekomen: een onderzoek naar de invloeden van zanderosie door de vrij stevige wind die hier altijd waait. Behalve de Sfinx, zijn ook de drie grote piramides in het onderzoek meegenomen. IBM Centre for Advanced Studies (CAS), Ashraf Hussein en Hisham El-Shishiny maakten een driedimensionaal model van de windinvloeden op de Sfinx en de piramides. Het International Sciense Grid heeft dit verwerkt tot een presentatie die u hier kunt bekijken. Vooral de laatste dia is interessant, waarop de verwachte slijtage van de Sfinx door zand en wind is weergegeven. De SCA hoopt deze gegevens te kunnen gebruiken voor de bescherming van het monument.

De Sfinx van Gizeh is dus bijna iedere maand wel weer in het nieuws, terwijl het monument er al minstens 3000 jaar onbewogen bijstaat. Deze maand is het ons eigen Philips dat werkzaamheden heeft verricht rondom de Sfinx. Het elektronicaconcern heeft namelijk een geheel nieuw verlichtingssysteem aangebracht. Laat het maar aan Philips over om er een kleurrijk geheel van te maken. Drie circuits met zogenaamde “energiebesparende halogenide PAR 64 floodlight lampen” creëren wat Philips een “dramatische accentverlichting” noemt. Tevens worden de piramiden gebruikt als projectiescherm voor een argon-laser die hierop deels geanimeerde portretten, hiërogliefen en bouwscènes toont. Ook het geluidssysteem is aangepast.

Hij zal het waarschijnlijk nooit doen, maar Zahi Hawass zal inmiddels toch tandenknarsend moeten toegeven dat de “herontdekking” van een grottenstelsel onder het Gizeh-plateau door avonturier Andrew Collins, augustus jl., in zekere zin op waarheid berust. Destijds deed Hawass de uitlatingen van Collins af als leugens, maar ondertussen heeft hij er toch direct een Egyptisch team op af gestuurd om te kijken of het door Collins gedoopte 'Graf van de Vogels' (doorgaans aangeduid met NC2) inderdaad toegang geeft tot een uitgestrekt grottenstelsel. Pas begin december liet Hawass hier iets over los. Hij zegt dat het om catacomben gaat uit de Late Tijd en dat het zeker niets te maken heeft met "esoterische ideeën". Hierop reageerde Collins dat er in Egypte geen catacomben bekend zijn die zijn aangelegd in natuurlijke grotten.

Zuid Egypte

De oude Egyptenaren maakten waarschijnlijk gebruik van natuurlijke scheuren in het gesteente bij het aanleggen van graven in het Dal der Koningen. Deze conclusie trekt een onderzoeksteam van Penn State University (V.S.) met Katarin en Richard Parizek aan het hoofd. Tot dusver ontdekte het team hiervoor bij 30 graven duidelijke aanwijzingen. Een mogelijke verklaring is, dat dergelijke natuurlijke scheuren in de rots het makkelijker maakten de graven uit te hakken, omdat het gesteente hier zwakker is. Slechts drie graven leken hier geen gebruik van te maken. De scheuren zijn ontstaan door miljoenen jaren van regenval. Dit is dan ook meteen het grote probleem; tijdens de zogenaamde 'flash floods' zijn deze graven uiterst kwetsbaar voor binnensijpelend regenwater. Hoewel het onderzoek nog in volle gang is, kan deze informatie al helpen bij het beschermen van de kwetsbare graven door het regenwater langs andere wegen te kanaliseren.

Het graf van Toetanchamon (KV62) gaat voor een periode van vijf jaar dicht. Het SCA gaat samenwerken met het Getty Conservation Institute (GCI) om het graf te conserveren. Eerder al werkten de twee organisaties samen om onder meer het graf van Nefertari te redden. James N. Wood, president en CEO van het J. Paul Getty Trust noemt het "een eer om weer in Egypte te mogen werken". Speciale aandacht wordt besteed aan de opmerkelijke zwart/bruine vlekjes waar de wanden van KV62 mee bezaaid zijn. Deze zijn tijdens de ontdekking van het graf in 1922 al opgemerkt, maar nog nooit verklaard. Tim Whalen, directeur van het GCI, zegt dat het onderzoek naar deze en andere bedreigingen slechts de eerste stap is en twee jaar in beslag zal nemen. Voor de uitvoering van de conservatie, de evaluatie en de overdracht is in totaal 5 jaar uitgetrokken. Uiteindelijk zal men samenwerken aan een lange termijn plan voor het onderhoud en de conservatie van dit wereldberoemde graf. Ook wordt er geprobeerd het graf bezoekervriendelijker te maken door de installatie van trapleuningen en sfeervollere verlichting. Een opmerkelijk plan omdat het nog maar de vraag is of het graf van Toetanchamon na de sluiting van 5 jaar opnieuw zal worden geopend voor het publiek. Het SCA werkte immers eerder dit jaar al samen met Factum Arte om KV62 en enkele andere graven zeer gedetailleerd vast te leggen, om er exacte replica's van te maken (zie ook eerdere nieuwsrubrieken).

De nieuwe ingang tot de Luxor tempel is geopend. Bezoekers zullen de tempel voortaan via het grote plein aan de oostzijde van het monument betreden, in plaats van de westzijde (Nijlzijde). Uiteraard zijn metaaldetectoren, cafetaria en souvenirwinkels niet vergeten. Ook het gerestaureerde verblijf van Howard Carter is met veel grandeur heropend. Aanwezig waren onder meer de nakomelingen van Howard Carter en Lord Carnarvon.

Westelijke Woestijn en Rode Zeekust

Hoewel de controverse rond de vermeende herontdekking van een grottencomplex onder het Gizeh plateau voortduurt (zie boven), is het toch tijd voor de volgende 'sensationele vondst', vindt u ook niet? Wel, u kunt gerust zijn, want de spanningen liepen weer hoog op bij de SCA toen de tweelingbroers Angelo en Alfredo Castiglioni onlangs beweerden het mythische, vermiste leger van de Perzische koning Cambyses (II; 529 – 522 v.Chr.) te hebben gevonden. In zijn veelbesproken Historiën beschrijft de Griekse historicus Herodotus hoe Cambyses een leger van maar liefst 50.000 soldaten door de Westelijke Woestijn stuurde om zich van het Orakel van Amon in de Siwa oase te ontdoen. Het leger verdween echter zonder enig spoor toen het werd overvallen door een zware zandstorm, aldus de mythe. De gebroeders Castiglioni hebben geen archeologische scholing, noch permissie om onderzoek te doen in Egypte, maar ze hebben in 1989 al naam gemaakt met de vondst van de goudstad Berenike Panchrysos, zo melden althans de vele persberichten. Sindsdien hebben de broers hun pijlen gericht op een alternatieve route naar de Siwa oase en hebben, gewapend met metaaldetectoren en 'Bedoeïenenverhalen', een stuk woestijn onderzocht ca. 100 km ten zuiden van Siwa. Het team trof een flink massagraf van door de zon gebleekte menselijke skeletten aan, evenals Perzische pijlpunten, een bronzen dolk, een paardenbit en andere metalen voorwerpen. Zahi Hawass reageert op deze vermeende ontdekking met een kort en bondig berichtje op zijn website. Hij schrijft dat de beweringen "ongegrond en misleidend" zijn, en dat "alles wat ze beweren te hebben gevonden niet geloofd dient te worden" daar de broers geen officiële toestemming van de SCA hadden voor dit veldonderzoek. Op Wikipedia is te lezen dat de gebroeders Castiglioni in feite filmmakers zijn en enkele shockerende documentaires op hun naam hebben staan. Elders is te lezen dat de broers hun scholing hebben genoten in het vlak van economie en commercie. Het is dan ook niet verbazend dat hun 'ontdekking' nu al is verwerkt tot een documentaire, waar u hier, hier, hier en hier fragmenten van kunt zien. Op deze website vindt u een hele lange, interessante discussie over het onderwerp.

Eind november was in het nieuws te lezen: "Volgens een Maltese onderzoeker heeft zijn team het bijna mythische land van Yam ontdekt in de Westelijke Woestijn." Ik hoor u denken: "alweer?" Velen hebben al beweerd Yam te hebben gevonden, maar deze “ontdekkingen” werden vaak al snel ontkracht. Toch zijn de Maltese Mark Borda en zijn Egyptische collega Mahmoed Marai blijkbaar erg zeker van hun zaak, want precies 2 jaar geleden kwamen ze al in het nieuws met hun ontdekking. Niets nieuws onder de zon dus.

Enkele jaren geleden ontdekte het team van Kathryn Bard in kunstmatige grotten in de Wadi Gamasis aan de Rode Zeekust vele bijzondere voorwerpen die verband houden met de maritieme activiteiten van de oude Egyptenaren, zoals scheepskisten, vrijwel intacte bossen touw, ankers, papyri en een stèle met twee complete verslagen over expedities naar het land Poent en het land Bia-Poent ten tijde van Amenemhat III. Hoewel het weinig nieuwswaarde heeft, is dit korte artikel (met fotopresentatie) over het lopende onderzoek naar de grotten en de vondsten zeker het lezen waard.

Museum nieuws

U heeft er ongetwijfeld al het één of ander over gelezen. Egypte verbrak begin oktober korte tijd alle banden met het Louvre, omdat dit enkele gedecoreerde muurfragmenten niet terug gaf aan Egypte. Ook de door het Louvre gesteunde opgravingen in Egypte werden stil gelegd. De vijf fragmenten komen uit het graf van Tetiky (TT15) te Dra Aboe el-Naga (Luxor), en waren nog in situ in de jaren 1970, getuige dia's uit die tijd. Het graf is in 1925 ontdekt door Davies en sindsdien officieel gesloten. In de jaren 1990 was de locatie van het graf vergeten en men beschouwde het graf als verloren, tot het in 2001 door een team van Heidelberg University werd herontdekt. Op dat moment ontbraken de fragmenten echter. Vier fragmenten werden in 2000 gekocht uit de collectie van Gaston Maspero. Eén fragment werd in 2003 door het Louvre gekocht bij veilinghuis Drouot. Volgens een woordvoerder van het museum werden de aankopen 'in goed vertrouwen' gedaan. In mei 2008 ontdekte dr. Eva Hoffmann van Heidelberg University de fragmenten in de collectie van het Louvre en trok meteen aan de bel. Afgelopen januari is al door de SCA om teruggave van de fragmenten gevraagd, maar tot dat moment had het Louvre hier nog niet veel actie op ondernomen. Het gerucht ging dat deze plotselinge, radicale actie te maken had met het verlies van Farouq Hosni als nieuwe directeur van UNESCO, een paar weken ervoor. Enkele dagen na het verbreken van de banden, kwam een speciale zitting van de Nationale Wetenschap Commisie voor Museum Collecties bijeen om de zaak te bespreken. Er werd besloten de fragmenten zo snel mogelijk terug te geven. Nog dezelfde dag verklaarde de SCA dat het de banden met het Louvre weer zou herstellen. De kwestie werd hoog opgespeeld; niet alleen de directeur van het museum, Henri Loyretti, en de Franse minister van cultuur Frederic Mitterand mengden zich in de discussie, maar de uiteindelijke aankondiging van de teruggave gebeurde door een telefoontje van de Frans president Sarkozy met de Egyptische president Moebarak.

De 'overwinning' van Hawass sterkte hem in zijn roep om teruggave van topstukken als de Steen van Rosette, het Dendera plafond en de buste van Nefertete, hoewel ook Hawass moest toegeven dat die kwestie heel anders ligt dan met de vijf fragmenten in het Louvre.

Het werd in de vorige nieuwsbrief al even aangestipt: Nefertete is terug op haar honk. Dat wil zeggen, ze is niet terug in Egypte (al zou Hawass dit maar al te graag willen), maar terug in het Neues Museum in Berlijn dat op 16 oktober 2009 is heropend. Het enorme renovatieproject heeft zeker 10 jaar geduurd en 200 miljoen euro gekost. Het Neues Museum huist de archeologische collecties van het Egyptisch Museum en de Papyrus Collectie, evenals die van het Museum voor pre- en vroege historie en de Collectie van Klassieke Antiquiteiten. Er is veel animo voor het nieuwe museum, want vrijwel iedere dag staan er hele lange rijen voor de ingang. Bezoekers trotseren regen en harde wind om een blik in het vernieuwde museum te kunnen werpen. Het Huis van Horus & Mehen vertrekt 8 mei 2010 voor een 7-daagse reis naar Berlijn, Hildesheim en Hannover. Er zijn nog 5 plaatsen vrij.

In de schijnbaar eeuwigdurende soap rondom de buste van Nefertete in Berlijn is eindelijk weer eens iets nieuws te melden. Op 8 december zal de directeur van de afdeling Egyptische Antiquiteiten van het Neues Museum naar Cairo komen om te praten over de vermeende diefstal van het beeld door haar ontdekker, Ludwig Borchardt. Beide partijen zeggen over overtuigende bewijsstukken te beschikken. Vlak voor de bijeenkomst, op 6 december om precies te zijn, gaf Duitsland eindelijk een officiële reactie op de Egyptische claim. En in duidelijk taal: "Nefertete zal in Berlijn blijven, dat spreekt voor zich. Hier bestaat geen twijfel over." Het bezoek zal volgens Michael Eissenhauer, directeur van de Berlijnse musea, dan ook enkel bestaan uit het voorleggen van de bewijsstukken dat de verdeling van de vondsten door Borchardt eerlijk is verlopen.

Nog dezelfde dag maakte de CSA bekend dat Egypte komende maand maart een conferentie organiseert voor landen die hun oudheidkundige schatten uit buitenlandse musea terug willen. Zahi Hawass zegt vertegenwoordiging uit minimaal 12 landen te verwachten, waaronder Griekenland, Italië, China en Mexico.

Een opmerkelijke actie van het Metropolitan Museum of Art in New York vond plaats eind oktober. In een schijnbaar belangeloze beweging, kocht het museum een fragment van een rood granieten naos uit de 12e dynastie aan met als doel deze direct af te staan aan Egypte. Het met hiërogliefen uitgebeitelde stuk steen werd door een anonieme verzamelaar uit New York aangeboden. Hij beweert het voorwerp in de jaren 1970 gekocht te hebben. Dr. Dorthea Arnold, curator van de Egyptische afdeling van het Metropolitan, herkende het stuk als het ontbrekende deel van het voetstuk van een kleine naos in de Ptahtempel van Karnak. Tekeningen en een foto, gemaakt door de Franse Egyptoloog Georges Legrain, tonen aan dat het stuk al in 1902 ontbrak. De naos heeft oorspronkelijk een beeld van Amon bevat en is tijdens het Nieuwe Rijk verplaatst naar de Ptahtempel. Het museum kocht na de ontdekking het voorwerp van de verzamelaar en stuurde het direct op naar Egypte. Volgens Hawass is dit een primeur. Boze tongen fluisteren dan ook dat het museum een verborgen agenda zou hebben. Het museum reageert hierop in een persverklaring en stelt dat men het voorwerp al geruime tijd in leen had van de verzamelaar (hoewel niet tentoongesteld) en hem direct op de hoogte heeft gebracht van de ontdekking. Het museum zegt enkel als intermediair te hebben opgetreden om de overdracht te versoepelen. Het granieten fragment zal worden gerestaureerd en vervolgens worden teruggeplaatst in de Ptahtempel.

Ander nieuws

Op 31 oktober 2009 is bekend gemaakt dat president Hosni Mubarak Zahi Hawass benoemt tot vice minister van Cultuur. Hawass zou eigenlijk in mei 2010 met pensioen gaan, omdat de wet dit voorschrijft. Deze wet geldt echter niet voor (vice) ministers. Op zijn weblog doet Hawass het voorkomen alsof hij blij verrast werd door dit aanbod, maar ik kan me moeilijk voorstellen dat hij dit niet zelf al lang in gang had gezet. Ook vertelt hij in lengte hoeveel waardering hij heeft voor de 'onzelfzuchtige presidentiële familie'. Geen onopmerkelijke uitspraken, gezien de geplande benoeming van Mubarak's zoon als 'troon'opvolger… Ook loutert Hawass zichzelf in het artikel, door te vermelden dat 'iedereen in Cairo, arm en rijk, zijn blijdschap uitsprak over zijn benoeming'.
Het presidentiële decreet stelt verder dat Hawass zijn huidige rol als Secretaris Generaal van de Supreme Counsel of Antiquities mag blijven vervullen. Kortom: er verandert helemaal niets...

Recent onderzoek op mummies heeft aangetoond dat ook de oude Egyptenaren al last hadden van aderverkalking, of arteriosclerose om precies te zijn. Dr. Gregory Thomas, cardioloog aan de universiteit van Californië en initiatiefnemer van het onderzoek, trekt hieruit de conclusie dat we voor dit ziektebeeld verder moeten kijken dan moderne risicofactoren. Thomas kwam op het idee voor dit onderzoek toen hij tot zijn verbazing op het informatiebordje naast Merenptah's mummie las dat hij leed aan arteriosclerose, arthritis en gebitsziekten. Omdat arteriosclerose duidelijke sporen achterlaat, vond hij het onderzoek waard. Hij stelde een team van cardiologen en Egyptologen samen en scande in de week van 8 februari jl. ca. 20 (aantallen verschillen per persbericht) mummies in het Egyptisch Museum in Caïro. Van de 16 mummies met identificeerbare bloedvaten of harten bleken er 9 last te hebben gehad van arteriosclerose. Dat de aandoening leeftijdsgerelateerd lijkt, werd aangetoond door het feit dat maar liefst 7 van de 8 mummies boven de 45 jaar de aandoening lijkt te hebben gehad, terwijl dit slechts voor 2 van de 8 mummies onder de 45 jaar geldt. Verschillen tussen mannen en vrouwen zijn niet geconstateerd.

Een rechtbank in de Verenigde Staten velt binnenkort een oordeel over de vermeende diefstal van een lijkkist uit de 21e dynastie. De houten kist was tot voor kort in bezit van een zakenman uit Florida, die hem vorig jaar bij een handelaar in Barcelona had gekocht. Volgens de SCA is de kist echter enkele jaren geleden uit Egypte gesmokkeld. Nadat de zakenman hiervan vernam, heeft hij afstand gedaan van de kist. De geel beschilderde kist is rijkelijk gedecoreerd. De naam van de eigenaar is echter onbekend. Naar verwachting zal de lijkkist spoedig terugkeren naar Egypte.

Zwitserse onderzoekers, aangestuurd door anatomist en paleopatholoog Frank Ruhli, zijn er in geslaagd een menselijke been te mummificeren op Oudegyptische wijze. Geïnspireerd door het onderzoek van Bob Brier en Ronald Wade uit 1994, waarbij een compleet lichaam gemummificeerd werd, hoopt het team meer te weten te komen over de mate waarin DNA wordt beschadigd door het mummificatieproces. Moderne onderzoekstechnieken, zoals MRI en CT, zijn destijds echter niet toegepast. Twee benen van een vrouwelijke donor werden gebruikt voor het onderzoek. Eén been werd in een oven gelegd van 40⁰C bij lage luchtvochtigheid, om natuurlijke mummificatie in het Egyptische zand na te bootsen. De ander onderging het bekende natronbad. Hier was maar liefst 60 kg natron voor nodig. Na drie maanden trof de MRI nog vocht aan in het been, maar had het al wel het uiterlijk van een millennia oude mummie, wat suggereert dat de mummies zoals wij die vandaag de dag kennen, er destijds al ongeveer zo uitzagen. Het “controle-been” uit de oven had na een week nauwelijks vocht verloren en begon al te ontbinden. Ruhli is niet van plan het gemummificeerde been in linnen te wikkelen, omdat dit niet bijdraagt aan het onttrekken van vocht. Bob Brier bestempelt het onderzoek als 'zeer belangrijk' en volgt de ontwikkelingen op de voet, bij wijze van spreken dan. Het team heeft tevens grootschalig onderzoek gedaan naar ziektes en aandoeningen bij mummies. Zo zal het niemand verbazen dat het gebit van de meeste Egyptenaren er meestal niet al te best aan toe was op het moment van overlijden. Het onderzoek van maar liefst 3000 Egyptische mummies heeft dit systematisch in kaart gebracht. In totaal 18% van deze mummies vertoonde verschrikkelijke tandziektes en -aandoeningen. Het onderzoeksteam van Frank Ruhli heeft alle studies aan mummies sinds 1977 inbegrepen waarbij CT-scans zijn gebruikt. In dit artikel vindt u nog veel meer lichamelijke aandoeningen en ziektes die Ruhli en zijn team tegen kwamen.

De door Egyptologen terecht bejubelde Thesaurus Linguae Aegyptiae (TLA) van de Brandenburgische Akademie der Wissenschaften is eind oktober weer uitgebreid. Niet alleen is de database uitgebreid tot een slordige 800.000 woorden, maar het is nu ook mogelijk om te zoeken op teken (hiëroglief). Voor stuntelige hiërogliefenlezers zoals ondergetekende is dit fantastisch nieuws, omdat zoeken op klankwaarde niet altijd mogelijk is, daar deze per hiëroglief nogal eens kan verschillen. De TLA is hier te vinden.